Сүткент қалашығы (І – ХҮ ғғ)



Сүткент қалашығы Ұлы Жібек жолы бойындағы Сырдарияның сол жағалауындағы көлемі мен маңыздылығы жағынан да бірегей ескерткіш. Шардара ауданы Сүткент ауылынан шығысқа қарай 3 шақырым жерде, Сырдарияның сол жағалауында орналасқан.

Х-ХІ ғасырлардағы араб және түркі жазба деректерінде Фараб округінің Мауераннахрмен шекарасындағы қала ретінде аталады. Ол туралы араб тарихшысы әрі географы ибн Хаукаль: «Сүткент Шаштың батысында, онда мешіт бар. Мешітке исламды қабылдаған түркілер жиналады», — деп жазған. Сүткенттің аты ХІ ғасырдың соңынан ХҮ ғасырдың басына дейінгі деректерде кездеспейді. Тек 1404-1405 жж. Әмір Темірдің Отырарға жорығы кезінде қайта аталады.

Ұзын ата кесенесі ХІХ-ХХ ғ.ғ.



Кесене порталды-күмбезді құрылыстар қатарына жатады. Күйдірілген шаршы пішіндес кірпіштен қаланған. Күмбезі 8 қырлы барабанға орналастырылған. Мазардың шығыс бөлігінде жоғары шығатын баспалдақ, ал батыс бөлігінде шағын бөлме бар. Кіре берісі П әрпі тәріздес болып көркемделіп, есіктің үсті сүйірленіп келген аркамен әшекейленген.

Порталдың төменгі жағында араб харіпімен 778 х. жылы (1377) қайтыс болған Дүрманның ұлы Шермұхаммед Халім жерленгені жайлы жазылған. Мазардың ортасында ұзын 5 м болатын сағана (қабіртас) жатыр. Осыған қарап, жергілікті тұрғындар “Ұзын ата” мазары деп атап кеткен болуы керек. Бүгінгі таңда кесене қайта қалпына келтіру жұмыстарын қажет етеді.

Иқан қалашығы. ІХ – ХҮІІІ ғ.ғ.



Иқан қалашығы. ІХ – ХҮІІІ ғ.ғ.

Түркістан қаласынан оңт.шығысқа қарай 24 шақырым жерде, Иқан ауылының орталық бөлігінде орналасқан.
Географиялық координаттары: 43˚11.332΄, 068˚31.486΄.
Иқан қаласы ХҮІІІ ғ. Тұрсын хан (1712-1717) және оның ұлы Барақтың (1749-1750) ордасы ретінде айтылады.
Қала жайлы мәліметтер Хафиз Таныштың «Шараф-наме-йи-шахи» атты шығармасында кездеседі.

Городище Икан IX — XIII вв

Расположен в центральной части села Икан, на 24 км от города Туркестан.
Географические координаты: с.ш. 43˚11.332, в.д. 068˚31.486.
Икан город известен как орда Турсун хана в XVIII веке (1712-1717 годы) и его сына Барак (1749-1750 годы).
Сведения о городе встречаются в произведений Хафиз Таныш, «Шараф-наме-йи-шахи.»

Ancient city of Ikan IX — XIII centuries.

It is located 24 kilometers from the city of Turkestan, in the central part of Ikan village.
Geographical coordinates: 43˚11.332, ş.u. 068-331.486.
Ikan hillfort is known as the horde of Tursyn Khan of the 18th century (1712-1717) and his son Barak (1749-1750).
Hafiz Tanıştıñ Information about the ancient settlement is found in the book of Hafiz Tanysh, «Sharaf-nam-yi-shahi».

Әлқожа ата кесенесі, ХІІ-ХІІІ ғ.

әлқожа

Әлқожа ата кесенесі, ХІІ-ХІІІ ғ.

Кесене Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінен 2,5 шақырым шығыста орналасқан. ХІІ-ХІІІ ғасырлар шамасында салынған кесененің негізгі құрылысынан тек қана құлпытас сақталған. 1998-1999 жылдары кесенеге «Казреставрация» мекемесі тарапынан қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілген.
Екі күмбезді кесене қабірханадан, зияратханадан және мешіт бөлмесінен тұрады. Құлпытасы қойылған қабірханада 5 қабір белгіленген. Олар атаның балаларының қабірлері деген дерек бар. Ел аузындағы аңыздар мен хикаяларда Әлқожа ата Қожа Ахмет Яссауидің күйеу баласы, яғни Гауһар ананың жолдасы болғандығы, өз заманында ілімділігі мен әділеттілігінің, ақиқаттың ақ туын берік ұстаған ғұламалығының арқасында әулие дәрежесіне жеткендігі айтылады.

Жергілікті халық атаны «Әли Хожа» немесе «Әли Хожа Әмір Диуана (Мәжнүн)» деп те атайды. Бүгінгі таңда Әлқожа атаның қабірі басына тұрғызылып, қайта қалпына келтірілген кесене зиярат орны мен мешіт қызметін қоса атқаратын орынға айналған.

Кесене орналасқан жерінің географиялық координаты 43.290474, 68.285559.

Имам Марқозы (Көктонды әулие) кесенесі, ХІХ ғ.

марқозы, түркістан, кентау, кесене
Имам Марқозы кесенесі ХІХ ғасырда шикі кірпіштен салынған дәстүрлі сәулеттік құрылыстардың бірі. Түркістан қаласы, Ясы ауыл әкімшілігіне қарасты Еңбекші дихан ауылы шетіндегі қорымда орналасқан. Қорымды жергілікті халық «Көктонды ата әулие қорымы» деп атайды.

Кесене қорым ішіндегі биіктеу төбеге орналасқан. Кесененің жалпы көлемі 10 х 12 метр, алдындағы 4 метрлік алаңы цементтелген. Кірер есігі алдында оң мен солға жүретін бір метрлік кіші дәліз бар. Оң дәлізбен жүріп айналмалы баспалдақ арқылы төбеге шығады, сол қанаттағы дәліз арқылы 4 х 3 метрлік бөлмеге, одан 6 х 3 метрлік тілеуетханаға өтеді. Тілеуетхана бөлмесінің ортасына 1,0 х 0,90 метрлік темір торлы терезе қойылған. Терезе арқылы Имам Марқозының қабірі қойылған қабірхана бөлмесі көрінеді. Көктонды атаның өз аты туралы ел ішінде екі түрлі пікір қалыптасқан. Бірі – Имам Марқозы (Марғұзи, Мерғазы, Мәруази). Екіншісі – Баба Машин. Аңыз-хикаяларда Әзірет Сұлтан Қожа Ахмет Ясауи заманында өмір сүріп, ол кісінің зікіршісі болыпты әрі осы өңірге Ислам дінін насихаттап, ел ішінде емшілікпен айналысқан таза жан болыпты деседі. Аяғына кебіс, үстіне үнемі көк тон киіп жүруіне байланысты Көктонды ата атанып кетіпті.

Алтынтөбе қалашығы Х-ХҮІ ғғ.

Алтынтөбе қалашығы Х-ХҮІ ғғ.
алтынтөбе
Алтынтөбе ауылының солтүстігінде, Қаржансу өзенінің сол жағасында орналасқан.
Географиялық координаттары: с.к. 41° 49. 842; ш.ұ.069° 42. 462
Ірі орта ғасырлық қалашық. Орталық төбесі ормен бөлінген шаршы тектес: биіктігі 13-15 м, негізгісі 100х120 м, жоғарғы бөлігі — 40х50 м. Оған оңтүстік-шығыстан, солтүстік-оңтүстік бағытында кескіні белгісіз алаңқай жапсарласып орналасқан (140х80 м). Үш жағынан тізбектеле қорғаныс қорғандарымен қоршалған. Қалашықтың шығыс Қаржансу өзені жағы жар болып келген. Айналасында керамикадан жасалған ірі тұрмыстық ыдыстардың, құмыралардың сынықтарын көптеп кездестіруге болады. Ыдыстардың басым бөлігінде көлденең сызықпен сызылған бейнелер және сонымен қатар монғол–темір кезеңіне және одан да ерте кезеңге жататын керамика ақшыл-көгілдір түсті құймамен көмкеріліп жасалған. Қазба жұмыстары жүргізілмеген.

Городище Алтынтобе X-XVI в.в.
Расположено на северной окраине села Алтынтобе, на левом берегу реки Каржансу.
Географические координаты: с.ш. 41 ° 49. 842; в.д. 069 ° 42. 462
Крупный средневековый город. Центральная часть крыши наподобие квадратной формы: высота 13-15 м, высота с основания 100x120 м, высота верхней части 40x50 м. Вокруг строения с юго-востока, в северо-южном направлении имеется площадка неопределенной формы (140x80. С трех сторон окружен оборонительными ограждениями.Восточная сторона городища-сторона реки Каржансу с крутыми склонами. Вокруг, можновстретить много предметов домашнего обихода из керамики, осколки разбитых ваз. На большинствахпосуд в имеются горизонтальные изображения, а также относящиеся к периоду монгольского –темирской и даже к еще раннему периоду, изделия из керамики имеют покрытиеиз светло-голубого цвета смеси. Раскопки не проводились.

The Altyntobe town of X-XVI centuries.
Located in the north side of the village Altyntobe on the left bank of the river Karzhansu.
Geographical coordinates: 41 ° 49 '482, ş.u. 069 ° 42 '462
A large medieval town. The centralpart of the roof has a square shape: height 13 x 15 m, height from the base 100 x 120 m, height of theupper part 40 x 40 m. Around the building from the south-east, in the north-south direction there is an area of indefinite for. ( 140 x 80 m). Surrounded on three sides by defensive fences. The eastern side of the town is the side of the river Karzhansu withsteep slopes. Around it you can find many household items made of ceramic, broken pieces of vases. On most dishes, there are horizontal images, as well as those related to Mongolian-timur period and even to even earlier periods. Ceramic products have a light blue coating of mixture. Excavations have not been carried out.

Жылаған ата бұлағы мен үңгірі


Жылаған ата үңгірі – Түркістан қаласынан 80 шақырымдай жерде орналасқан. Қаратау жотасының Жылаған ата шатқалында, Абай елді мекенінен солтүстікке қарай Жылаған ата өзені бойындағы үңгір. Ол бір кездері тау жартастарының құлауынан пайда болған. Шатқалдан төмен түскенде өзеннің сол жағалауында қуыс көрінеді. Осы қуыстан оқтын-оқтын су атқылап тұрады.
«Жылаған ата» үңгірі туралы аңыздың түбі бір болғанмен, бірнеше нұсқамен айтылады. Мәселен, оның бір нұсқасында ертеректе Қарт Қаратаудың баурайын мекен еткен бір кісі жалғыз перзентке зар болыпты. Ертелі-кеш Аллаға дұға қылып, жалынып-жалбарынып бала сұрайды. Сонда әлгі кісі «Бір нәрсе бере гөр, бір нәрсе берсең болды!» дей береді екен. Әдетте адам баласы Жаратқаннан сәби тілегенде «Мейірімді, саналы, ақылды бала нәсіп ет!» деп тілеу қажет деген осыдан қалса керек.
Екінші бір аңызда: Әулие-әнбиелердің басына әйелі екеуі түнеп жүріп, бір күні әйелі құрсақ көтереді. Айы-күніне жетіп, толғатып, әйел іркілдеген мес туыпты. Мұнан соң әйел түн ішінде: «Құдайдан күндіз-түні тілегенім бұл емес еді ғой!» деп жылап-еңіреп месті құшақтап үйден шығып кетеді. Тау-тастың арасында месті көтеріп, он екі жыл бойы көзінің жасы көл болып, каңғыл жүре береді. Күндердің күнінде әйелдің қолындағы мес жерге түсіп кетіп, жарылып, іщінен бала жылап шығып, жартастар арасымен қаша жөнеледі. Анасы «Балам, «оқташы!» деп жалынып соңынан жүгіре береді: Бала: Артымдағы анам шөлдеп келе жатыр ғой» деп асасын жерге бір ұрып бұлақ ашып кетеді. Сол қашқан бойы бір үңгірге кіріп кетеді. Анасы ары шақырады, бері шақырады, бала тек үңгірден ішінен: «Ана, мені іздеме, үйге қайта ғой» деп үн береді, бірақ өзі шықпайды. Анасы оны қимай, сол үңгірдің жанынан кетпей жүре береді. Бір кезде бала үңгірден шығып: «Ана, мен ақыреттік баламын, бұл жерде жүре бермей, еліңе қайт, мен бәрібір енді жоқпын, менің мекенім – осы жер, осы үңгір» дейді. Анасы жалығанмен бала көнбейді. Анасы «Құдайдын жазғаны осы шығар» деп ойлап, баласына: «Жарайды, мен кетейін» дейді жүрегі қан жылап тұрып. Бала: «Тек артыңа қарама, жалғыз тілегім сол» дейді. Анасы ақыры күдәр үзіп, таудан шыққан соң әлі де қимай, артына жалт қарайды. Артына қараса, қызыл су оны өкшелей басып келе жатыр екен. Әйел артына қараған заматта қызыл су жеріне сіңіп кетеді. Егер әйел артына қарамағанда, сол құла түз дала жайқалған жасыл желек болады екен. «Жылаған ата» деп бала кіріп кеткен үңгір сол уақыттан бері аталып келеді. Қазіргі күнде ол жерге көп адамдар зиярат етіп барады. Мұны аңыз десек те, сол үңгірдің кіре берісінде жалаң аяқ баланың іздері тасқа басылып қалған. Үңгір кәдімгі сарқырама секілді. Бірақ сарқырамадан үнемі су ағып тұратын болса, «Жылаған атадан» су үнемі ақпайды Басына барып Құран оқыған адамға ақпайды», – деп түсіндіреді ақсақалдар. Сол үңгірді жағалап жүре берсеңіз, бір жартас тік болып келіп, одан тамшылап су ағып тұрады. Оны «Жылаған атаның анасының көз жасы» дейді. Жылаған атаның местен шыққан жері, мес түскен жер «Мес әулие» деп аталады. Ол жерді де жергілікті халық киелі жер деп санайды. Жылаған атаның суы бір адамға ағып, екінші бір адамдарға ақпайтыны – дегенмен де жұмбақ құбылыс.
Тағы бір нұсқасында: зайыбы дөп-дөңгелек мес (қарын) босанған соң, аң-таң болған жұбайлар тез арада молда шақыртады. Сонда молда: «Бұл тегіннен тегін емес, Алланың сынағы болса керек. Жұбайын месті етегіне салып, қырық бір күнге дейін шыдамдылық танытып, түсірмей жүруі абзал» деп өз жөнімен кете береді. Бірақ, қырық күн толғанда тағаты таусылған ана жолдасына қарап, «Қашанғы месті көтеріп жүремін» деп етегін жазып жібереді. Сайдан сырғи түскен доптай, әлгі мес домалап жерге құлап, ортасынан қақ айырылады. Ішінен қолында асатаяғы бар күшкентай бала ытқып шығып: «Ата-анам, қырқына шыдап, қырық біріне шыдамадын ба?» – деп тауға қарай қаша жөнеледі. Артынан ата-анасы да қалыс қалмайды. Бала желаяқтай жеткізер емес. Таудың етегіне жақындай түскенде артына бұрылып қараса, ебіл-дебілі шыққан ата-анасын көреді. «Шөл қысқан болар» деп, аяушылық танытып, шар тәріздес дөңгелек тау тасын асатаяғымен түртіп қалады. Құдіреттің күшін қараңыз! Тастың дәл ортасы шытынап, үгіліп түседі. Сөйтіп бір қауға шелек сыятындай құдық пайда болады. Ішінен мөлдіреп су шығады. Содан бала жалаң аяқ құдықты айналшықтап, асатаяғымен айналасын түртіп, біршама жер қашықтықта қалған ата-анасын күтіп тұрады. Ахылеп-ухылеп жетуге таяп қалғанда, қайтадан тұра қашады (құдықтың айналасында баланың кішкентай іздері мен асатаяғының орны тасқа таңба басқандай өрнектеліп қалған). Бұл жолы бала таудың биік шыңына қарай өрмелеп, бейтаныс бір үңгірге біржолата еніп кетеді. Жалғыз перзентінен қол үзген ата-анасы егіле жылап қала берді. Міне, содан бері бұл жер «үңгір) «Жылаған ата» деп аталып кеткен.
Судың дәмін бір татып көрген адам қайта-қайта ішкісі келіп тұрады екен. Бірақ суды ыдысқа құйып қайнатып ішуге болмайды. Ондай кезде су бірден көзден ғайып болады. Кезінде геологтар ұзынқұлақтан осы үңгірдің құдіреті туралы естіп, «жай ғана теңіздің толқыны болса керек» деп Жылаған атаның басына келіп, зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Үңгірден атқылаған судың қайдан пайда болғанын анықтау үшін екі ай уақыт жүреді. Бірақ осы аралықта бірде-бір рет үңгірден су шықпайды. Сонда басын шайқап таңғалған зертттушілер «Бұл – шыныда да Құдіреттің күш!» деген екен.
Бір күні бір жігіт ағасы ниет етіп үңгірдің басына түнейді. Ертесіне бір молданың намазға жығылғаның көріп, қасына отыра кетіп, ішінен дұғасын оқыды. Кенет арт жағынан нәрестенің шықылықтаған даусы естіледі. Жалт етіп бұрылып қараса, кішкентай бала құммен үйшік жасап, соны қызықтап отыр екен. Орнынан атып тұрған жігіт балаға жақындай бергенде, ол бірден үңгірге кіріп кетеді. Содан соңынан ілесуге тырысқан жігіт үңгірден аттай бере, ортада қысылып, шыға алмай қалады. Сөйтіп молдалар шақыртып, құран оқытып, әзер дегенде шығарып алған.
Міне, «Қырқына шыдап, қырық біріне шыдамадың ба?» деген сөз осыдан қалған.
Үңгірдің оң жағында кішігірім кесене – сопа салынған. Аңыз әңгімелер бойынша, осы сопада түнеген құрсақ көтермеген әйел нәрестелі болады екен. Табиғатпен үйлесім бұзылмаған жердің қасиетіне дау жоқ. Рухани қастерлі жерлердің керемет энергетикасы болуы заңды, қазақ халқы мұндай тылсым жерлерді бір сөзбен әулиелі жер деп атайды.

Баба Түкті Шашты Әзіз ксенесі



Созақ ауданы Құмкент ауылының маңындағы Жылыбұлақ жерінде орналасқан құнды саналатын тарихи мұнаралардың бірі – Баба түкті Шашты Әзіз исі қазақ жұрты қиын-қыстауда табынатын, жаны қиналса түсінде аян беретін, жауға шапқанда ұрандататын киелі әулие болған. Бабата күмбезі Қаратаудың солтүстік-шығысында, Қызылкөлдің жағасында тұр. Әулиенің жатқан жері үлкен қорымға айналған.
Толық оқу →

Домалақ Ана кесенесі



Домалақ ананың шын есімі – Нұрила. Ол ел ұранына айналған абыз аналардың бірі, түркістандық Мақтым Ағзам қожаның немересі. Домалақ ана 1378 жылы Түркістан қаласында өмірге келген. Кесенесі бастапқыда 1456 жылы күмбездері бар 4 қабырғалық мазар түрінде салынған. Құрылыс бірнеше рет қайтадан салынып, қазіргі уақытқа оның бастапқыдағы кейпі жетпеген. Кесене қазіргі кейпіне 1996 жылы сәулетші С. Тоқтамыстың жобасы бойынша күрделі қалпына Маңғыстаудан әкелінген ақ тастардан қалау жасалынған. Домалақ Ана кесенесінің сегізқабаттық күмбезі негізгі құрылыс үстінде орналасқан. Мазардың іші-сырты салынып, ақталған. Мазарға кіретін есіктегі қабырғада қазақ тілінде жазу бар: «Ақсұлтан қызы, Бабыжар Ұлы Ана құрметіне салынған ескерткіш». Әулие ананың қасиетін қастерлеген ұрпағының ана бейітіне ағылған ізі, салған жолы ескіріп көрген емес.
Толық оқу →